Założenia zreformowanego systemu emerytalnego

System emerytalny po reformie l. 1998/99 składa się z trzech komponentów, tzw. filarów, z których każdy charakteryzuje się odmiennymi cechami:

* I FILAR - ZUS/FUS: obowiązkowy, powszechny, repartycyjny, administrowany przez państwo >>>więcej informacji: www.zus.pl
* II FILAR - PTE/OFE: obowiązkowy, powszechny, kapitałowy, zarządzany przez prywatne podmioty
* III FILAR - dodatkowy, dobrowolny, kapitałowy, zarządzany przez prywatne podmioty. Forma zbiorowa: pracownicze programy emerytalne (PPE) - tworzone przez pracodawców dla zatrudnianych przez nich pracowników.
Nową formę dodatkowego oszczędzania tworzy ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych (IKE) (Dz.U. Nr. 116, poz.1205), która wejdzie w życie 1 września 2004 r.

Elementem wspólnym całego systemu emerytalnego jest działanie na zasadzie zdefiniowanej składki, co oznacza, że wysokość przyszłego świadczenia jest ściśle powiązana z wielkością środków przekazanych na ten cel przez świadczeniobiorcę.

Jednym z podstawowych założeń reformy było zwiększenie bezpieczeństwa systemu emerytalnego poprzez zapewnienie wypłaty świadczeń emerytalnych z różnych źródeł - z dwóch lub trzech, dla tych którzy podejmą decyzję o dokonywaniu dodatkowych oszczędności. Funkcjonowanie powszechnych towarzystw emerytalnych i otwartych funduszy emerytalnych oraz pracowniczych programów emerytalnych, a także zakres nadzoru państwa w obszarze ich działania reguluje:
- ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz.U.97.139.934, z późn. zm.) oraz
- ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz.U. Nr 116, poz. 1207)


Otwarte fundusze emerytalne - zasady funkcjonowania

Otwarte fundusze emerytalne (OFE) stanowią kapitałową cześć nowego systemu emerytalnego, tzw. II filar. Istotą działalności otwartych funduszy emerytalnych jest gromadzenie i inwestowanie środków pieniężnych członków OFE z przeznaczeniem na wypłatę członkom funduszu po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego. Środki pieniężne trafiają do OFE poprzez ZUS w postaci części składek na ubezpieczenie emerytalne: do OFE trafia 7,3% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne.

Fundusze emerytalne mają charakter otwarty, co oznacza, że każdy uprawniony może dowolnie wybrać fundusz, a fundusz nie może odmówić mu członkostwa. Zarazem istnieje obowiązek przynależności do funduszu dla każdej osoby objętej ubezpieczeniem społecznym urodzonej po 31 grudnia 1968 r. Osoby, które nie wybrały funduszu są przypisywane do funduszu w drodze losowania, które organizuje ZUS. Członek funduszu może zdecydować o zmianie funduszu, a fundusz do którego należy nie może ograniczać jego prawa do wystąpienia, jeżeli dokonał on wyboru innego funduszu. Decyzja o zmianie funduszu oznacza przeniesienie do tego funduszu zgromadzonych środków w drodze tzw. wypłaty transferowej.

Otwarte fundusze emerytalne są odrębnymi podmiotami, mają osobowość prawną. Są jednak tworzone, zarządzane i reprezentowane w stosunkach z osobami trzecimi przez powszechne towarzystwa emerytalne (PTE) - podmioty prywatne działające w formie spółek akcyjnych. Zarówno OFE, jak i zarządzające nimi PTE, podlegają nadzorowi państwa - właściwym organem nadzoru jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE) [>>>więcej].

PTE co do zasady może zarządzać tylko jednym funduszem emerytalnym. Towarzystwa mogą się łączyć lub być nabywane przez inne towarzystwa emerytalne. W takich sytuacjach fundusz emerytalny jest likwidowany, ale zawsze odbywa się to w drodze przeniesienia aktywów - a więc środków zgromadzonych na rachunkach członków - do innego otwartego funduszu emerytalnego. Wszystkie zmiany struktury podmiotowej rynku, jak również zmiany właścicielskie, wymagają zezwolenia organu nadzoru [>>>więcej: połączenia i przejęcia]. Podstawową przesłanką dla wydania zgody jest właściwe zabezpieczenie interesów członków OFE.

Fundusze mając osobowość prawną, nie posiadają jednakże zdolności upadłościowej tzn. nie mogą ogłosić bankructwa - fundusz dysponuje majątkiem odrębnym od majątku towarzystwa i w przypadku ogłoszenia upadłości towarzystwa aktywa funduszu nie wchodzą w skład jego masy upadłościowej.

Aktywa otwartego funduszu emerytalnego przechowywane są przez wybranego przez fundusz depozytariusza, którym może być bank spełniający wymienione w ustawie warunki lub Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A. Podstawowym obowiązkiem depozytariusza jest przechowywanie aktywów funduszu oraz zapewnienie, aby były one lokowane zgodnie z przepisami prawa oraz statutem funduszu. Zapewnia on również zgodne z przepisami prawa i statutem funduszu wykonywanie obowiązków funduszu.

Depozytariusz jest obowiązany poinformować niezwłocznie organ nadzoru o wszelkich działaniach i zaniechaniach oraz nieprawidłowościach funduszu, które w jego ocenie, stanowią naruszenie prawa, postanowień statutu funduszu lub powodują, że interesy członków funduszu nie są należycie uwzględniane. Jeżeli depozytariusz nie wykonuje obowiązków określonych w umowie o przechowywanie aktywów funduszu, fundusz wypowiada umowę, zawiadamiając KNUiFE.

Depozytariusz jest obowiązany do występowania w imieniu członków funduszu z powództwem przeciwko towarzystwu z tytułu szkody spowodowanej niewykonywaniem lub nienależytym wykonywaniem przez towarzystwo obowiązków w zakresie zarządzania funduszem i jego reprezentacji.

Obowiązkiem funduszu emerytalnego zapisanym w ustawie jest lokowanie aktywów, z zastrzeżeniem zapewnienia maksymalnego stopnia bezpieczeństwa i rentowności dokonywanych lokat.

Politykę lokacyjną otwartych funduszy emerytalnych ograniczają limity inwestycyjne, ściśle określające rodzaj i ilość instrumentów finansowych, powiązanym bezpośrednio z ryzykiem jakie niesie za sobą lokowanie w określone grupy instrumentów.

Aktywa OFE mogą być lokowane między innymi w:

- obligacje, bony i inne papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski oraz pożyczki i kredyty udzielane tym podmiotom
- obligacje i inne papiery wartościowe gwarantowane przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski, a także depozyty, kredyty i pożyczki przez nie gwarantowane
- depozyty bankowe i bankowe papiery wartościowe
- akcje spółek notowanych na regulowanym rynku giełdowym
- akcje narodowych funduszy inwestycyjnych
- obligacje i inne dłużne papiery wartościowe emitowane przez jednostki samorządu terytorialnego i zabezpieczone całkowicie obligacje innych podmiotów
- jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych.

Inwestowanie w poszczególne kategorie lokat podlega dodatkowym ograniczeniom ilościowym. Nie podlegają limitom inwestycje w obligacje Skarbu Państwa i bony skarbowe.

Minimalną akceptowaną zyskowność inwestycji zapewnia mechanizm minimalnej wymaganej stopy zwrotu. Minimalna wymagana stopa zwrotu to stopa zwrotu niższa o 50% od średniej ważonej stopy zwrotu wszystkich funduszy, lub o 4 pkt procentowe, w zależności od tego, która z tych wielkości jest niższa. Średnia ważona stopa zwrotu wszystkich funduszy, obejmująca ostatnie 36 miesięcy, podawana jest do publicznej wiadomości przez Komisję na koniec marca i września. [>>>wg wcześniejszej regulacji]

Jeżeli stopa zwrotu któregoś z funduszy jest niższa od minimalnej wymaganej, powstały niedobór pokrywany jest w pierwszej kolejności z umorzenia jednostek rozrachunkowych zgromadzonych na rachunku rezerwowym, następnie z umorzenia jednostek rozrachunkowych zgromadzonych na rachunku części dodatkowej Funduszu Gwarancyjnego. Jeżeli środki te nie są wystarczające, pokrycie niedoboru następuje kolejno ze środków własnych PTE, a jeżeli i te środki nie wystarczają, z pozostałych środków Funduszu Gwarancyjnego, z zastrzeżeniem, że w pierwszej kolejności pokrywany jest on ze środków części podstawowej Funduszu Gwarancyjnego. Ostatecznym gwarantem pokrycia niedoboru jest Skarb Państwa. [>>>wg wcześniejszej regulacji]

Otwarte fundusze emerytalne obowiązane są do realizacji określonych obowiązków informacyjnych - wobec swoich członków oraz organu nadzoru. Raz w roku, w określonym w statucie dzienniku o zasięgu krajowym przeznaczonym do ogłoszeń funduszu, ogłaszają prospekt informacyjny, zawierający statut funduszu, informację nt. wyników inwestycyjnych oraz sprawozdanie finansowe funduszu. Prospekt informacyjny przekazywany jest także na każde żądanie członka funduszu oraz przed zawarciem umowy o członkostwo w funduszu. Ponadto fundusze przesyłają każdemu członkowi, nie rzadziej niż co 12 miesięcy, informację o wysokości środków znajdujących się na rachunku, terminach wpłat składek i wypłat transferowych, ich przeliczeniu na jednostki rozrachunkowe oraz dane dotyczące wyników inwestycyjnych funduszu. Na każde żądanie członka fundusz obowiązany jest zapewnić pisemną informację o wysokości środków zgromadzonych na rachunku.

Ponadto fundusz przekazuje do organu nadzoru i publikuje na ogólnodostępnej stronie internetowej informacje dotyczące struktury swoich aktywów - w różnym zakresie w odstępach miesięcznych, półrocznych i rocznych.

Zgodnie z przepisami ustawy, otwarty fundusz emerytalny może pobierać następujące rodzaje opłat:
- opłatę od składki, czyli tzw. opłatę dystrybucyjną
Opłata pobierana jest od składki, potrącenie tej opłaty następuje przed przeliczeniem składek na jednostki rozrachunkowe. Opłata od składki nie może przekroczyć 7%. Docelowo w roku 2014 opłata ta zostanie obniżona do 3,5 %. Ustawa przewiduje, że będzie to następować stopniowo wg poniższego harmonogramu:

- do końca roku 2010 - 7%
- w roku 2011 - 6,125%
- w roku 2012 - 5,25%
- w roku 2013 - 4,375%
- w roku 2014 i latach następnych - 3,5%

Otwarty fundusz stosuje jednolitą metodę obliczania i pobierania tych opłat w stosunku do wszystkich członków.
- opłatę za zarządzanie
Część stała opłaty za zarządzanie to kwota ustalona w statucie, nie wyższa niż 0,045% zarządzanych aktywów netto w skali miesiąca przy wartości aktywów do 8 mld zł. Powyżej tej kwoty maksymalna wartość tej opłaty jest proporcjonalnie niższa. Część zmienna zależy od wyników inwestycyjnych osiąganych przez fundusz, wysokość tej opłaty wynosi 0,005% wartości aktywów netto w skali miesiąca. W tej wysokości może ona być pobrana tylko w funduszu który osiągnął w danym okresie najwyższą stopę zwrotu. Cześć zmienna opłaty za zarządzanie nie jest natomiast pobierana w funduszu, który osiągnął w danym okresie najniższą stopę zwrotu. W pozostałych funduszach ta część opłaty pobierana jest proporcjonalnie do osiągniętych wyników - jest tym większa im wyższa stopa zwrotu.
- opłatę z tytułu dokonania wypłaty transferowej
Opłata jest pobierana w wyniku decyzji członka o przeniesieniu środków do innego otwartego funduszu (tzw. wypłata transferowa) - jest pobierana tylko w przypadku, gdy staż członkowski jest niższy niż 24 miesiące. Opłata wynosi 160 zł i 80 zł, w zależności od stażu członkowskiego w funduszu i pokrywana jest ze środków własnych członka funduszu.
- inne koszty pokrywane przez fundusz bezpośrednio z jego aktywów - koszty związane z realizacją transakcji nabywania lub zbywania aktywów funduszu (stanowiące równowartość opłat ponoszonych na rzecz osób trzecich, z których pośrednictwa fundusz jest obowiązany korzystać) oraz koszty związane z przechowywaniem tych aktywów (stanowiące równowartość wynagrodzenia depozytariusza).
[>>> więcej]
[>>>wg wcześniejszej regulacji]

Każdy członek funduszu ma w funduszu emerytalnym indywidualny rachunek, na którym odnotowana jest ilość tzw. jednostek rozrachunkowych. Wartość jednostki rozrachunkowej ustalana jest każdego dnia roboczego w oparciu o wartość aktywów funduszu. Pozwala to członkowi funduszu na stały wgląd w wysokość zgromadzonych środków. Środki gromadzone w funduszu emerytalnym są własnością członków (z podstawowym ograniczeniem tego prawa w zakresie możliwości wypłaty, która co do zasady nastąpi po osiągnięciu przez członka wieku emerytalnego). W przypadku śmierci członka funduszu są dzielone. Jeżeli w chwili śmierci członek otwartego funduszu pozostawał w związku małżeńskim objętym wspólnością majątkową, fundusz dokonuje wypłaty transferowej połowy środków zgromadzonych na rachunku zmarłego na rachunek małżonka zmarłego w otwartym funduszu. Drugą połowę środków wypłacana jest osobie wskazanej przez członka funduszu - takiego rozrządzenia dokonuje się w momencie przystąpienia do funduszu. W przypadku braku takiego rozrządzenia środki wchodzą w skład spadku i podlegają ogólnym zasadom dziedziczenia.

Ponieważ środki w OFE wchodzą w skład wspólności majątkowej (o ile istnieje ona pomiędzy małżonkami) - w przypadku rozwodu ulegają podziałowi.


Nadzór nad rynkiem OFE

Rynek OFE, ze względu na swoją specyfikę, jako część systemu zabezpieczenia społecznego, jest reglamentowany i nadzorowany przez państwo. Zadanie to jest realizowane przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE). Zgodnie z ustawą zadaniem Komisji w tym obszarze jest ochrona interesów członków funduszy emerytalnych.

Prowadzenie działalności przez PTE i OFE wymaga zezwolenia. Nadzorowi podlega działalność operacyjna, stan majątkowy i polityka lokacyjna.

Swoje zadania Komisja realizuje poprzez sprawowanie nadzoru instytucjonalnego i finansowego nad działalnością funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych. Kontrola instytucjonalna obejmuje przede wszystkim wydawanie zezwoleń na utworzenie towarzystw i funduszy emerytalnych oraz ich cofanie, wydawanie zezwoleń na połączenia i przejęcia towarzystw lub funduszy, a także przeprowadzanie bezpośredniej kontroli w siedzibie towarzystwa, depozytariusza i agenta transferowego (podmiotu prowadzącego rejestr członków funduszu) wraz z uprawnieniem wglądu do ksiąg, dokumentów i innych nośników informacji, żądania sporządzenia oraz wydania kopii tych dokumentów i nośników informacji oraz żądania udzielenia informacji przez członków władz statutowych i pracowników kontrolowanych podmiotów. Komisja nadzoruje także procedury przystąpienia do funduszu i transferu członków między funduszami oraz kontroluje przebieg działalności akwizycyjnej - w tym zakresie Komisja prowadzi rejestr osób uprawnionych do czynności akwizycyjnych na rzecz funduszu emerytalnego, dysponuje też uprawnieniem do przeprowadzania bezpośredniej kontroli w podmiotach prowadzących działalność akwizycyjną.

W ramach nadzoru finansowego KNUiFE monitoruje proces gromadzenia i transferu składek, metody wyceny aktywów, zachowanie limitów inwestycyjnych, poziom minimalnej wymaganej stopy zwrotu, kontrolowane są także aktywa OFE u depozytariuszy i wpłaty do Funduszu Gwarancyjnego.

Bieżący wgląd w sytuację funduszy emerytalnych Komisja ma zapewniony dzięki wymogowi dostarczania przez nadzorowane podmioty dziennych informacji, które zawierają szczegółowe dane, m.in. liczbę członków, wysokość środków, które wpłynęły na ich konta, rodzaje i wysokość lokat w poszczególne instrumenty finansowe.

Dostęp do informacji nt. sytuacji nadzorowanych podmiotów Komisji zapewnia także uprawnienie do żądania udostępnienia przez towarzystwo kopii dokumentów związanych z działalnością funduszu lub towarzystwa oraz zapoznawania się z ich treścią oraz żądania wszelkich informacji i wyjaśnień, dotyczących działalności funduszu lub towarzystwa.

W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w działalności PTE lub OFE Komisja może nałożyć kary pieniężne. Komisja może również wydać decyzję o cofnięciu zezwolenia na utworzenie towarzystwa w przypadku stwierdzenia rażącego lub uporczywego naruszania przez fundusz lub towarzystwo przepisów ustawy, statutu funduszu lub towarzystwa, lub prowadzenia działalności rażąco naruszającej interes członków funduszu.

Przy wykonywaniu nadzoru Komisja współpracuje z innymi organami państwa, w szczególności z Komisją Papierów Wartościowych i Giełd, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, Narodowym Bankiem Polskim.